Opryszczka ma też swoją dobrą stronę. Co prawda bywa mocno denerwująca, ponieważ wywołuje swędzenie, pęcherzyki i ranki pośrodku twarzy. Deprymujące jest też to, że patogen nigdy nie znika całkowicie z organizmu. Ale wirusy opryszczki są też bardzo przydatne – przynajmniej w świecie nauki. Ponieważ ich genom można analizować i śledzić w czasie, naukowcy mogą ustalić, kiedy i jak się rozprzestrzeniał, tj. kiedy ludzie się zarażali. Dzieje się to często drogą kropelkową, czyli przez usta. Wirusy dostarczają zatem rzadkiego naukowego spojrzenia na historię pocałunków – a tym samym na obszar historii kultury, który w inny sposób jest trudny do uchwycenia.

Naukowcy pod kierunkiem genetyk Meriam Guellil

z uniwersytetu w Tartu i Lucy van Dorp z University College London porównali współczesne i starożytne DNA wirusów opryszczki. W czasopiśmie „Science Advances” donoszą: Chociaż wirusy opryszczki istnieją od milionów lat, szczep wirusa HSV-1, który jest dziś szeroko rozpowszechniony, zadomowił się w Europie dopiero w ciągu ostatnich 5 tys. lat. Imigranci ze stepu eurazjatyckiego, którzy parli na Zachód, zwłaszcza w epoce brązu, mieli w bagażu nowe wirusy opryszczki. I nie tylko je, lecz także sposób na jak najszybsze rozprzestrzenianie się wirusa. Podczas gdy wcześniej wirus opryszczki przenosił się głównie

z matki na dziecko, imigranci przywieźli do Europy nowinkę: romantyczny pocałunek.
 

Światowy ewenement

Pocałunek, tak wszechobecny dziś w Europie, jest zatem dobrem importowanym. Niegdyś nie było rzeczą oczywistą, że kochający się ludzie całują się w usta. Zespół naukowców, kierowany przez antropologa Williama R. Jankowiaka

z Uniwersytetu Nevada, w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „American Anthropologist” stwierdził, że teza, jakoby całowanie zawsze było powszechne na całym świecie, jest jednym wielkim nieporozumieniem. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że ludzie Zachodu mają tendencję do postrzegania własnej kultury jako normalnej.

​

Karol Darwin zakładał, że całowanie występuje w 90 procentach kultur na całym świecie.

​

Jednak naukowcy pod kierunkiem Jankowiaka porównali ze sobą ponad 168 kultur, korzystając z bazy danych oraz ocen etnologów

i doszli do wniosku, że tylko w 77 kulturach, czyli nawet nie w połowie uwzględnionych przypadków, ludzie z miłości całowali się w usta. Im bardziej złożone społeczeństwo, tym częściej ludzie w ten sposób dają sobie buziaki. To zjawisko kulturowe jest najbardziej rozpowszechnione na Bliskim Wschodzie, w Azji i Europie. Z kolei najrzadziej całują się ludzie w Afryce, Ameryce Środkowej

i Południowej.

​

Na pierwszy rzut oka całowanie wydaje się dobrze zbadane.

W ostatnich latach naukowcy zebrali wiele ekscytujących,

a czasem nieco dziwacznych faktów. Na przykład, że pocałunki zapewniają zdrowie: podczas intensywnego pocałunku wymienia się 80 milionów zarazków, co ćwiczy układ odpornościowy i może nawet złagodzić reakcje alergiczne. W zależności od techniki buziak wprawia w ruch ponad 30 mięśni. Badacze pocałunków nazywani są filematologami, natomiast osoby z patologicznym lękiem przed całowaniem się cierpią na filemafobię. Dwie trzecie osób w trakcie pocałunku instynktownie przechyla głowę w prawo, pozostali

– w lewo. Preferencja rozwija się w łonie matki.

​

Jednak jak i dlaczego w ogóle doszło do buziaka w usta? Pojawiają się przeróżne wyjaśnienia. Niektóre teorie należą oczywiście do sfery legend. Na przykład grecki pisarz Plutarch twierdził, że Romulus, założyciel miasta, zabronił kobietom picia wina,

a mężczyźni mieli sprawdzić w ten sposób – ustami – czy kobiety faktycznie tego przestrzegają. W ten sposób powstała legenda, że obie strony zasmakowały w tym „sprawdzaniu” i całowanie zostało wymyślone z potrzeby kontroli – czego sam Plutarch w ogóle nie twierdził. Ów Grek natomiast wymienia inną teorię, którą przypisuje filozofowi Arystotelesowi. Według niej po zniszczeniu rodzinnego miasta i ucieczce do Italii, kobiety z Troi uznały, że podróż dobiegła końca i spaliły statki. Aby uspokoić swoich mężów, zapieczętowały ich gniewne usta pocałunkami. Pocałunek byłby więc strategią załagodzenia sytuacji, wymyśloną przez przybyszki ze Wschodu.

​

Przeżuj i przekaż

Nauka na poważnie zainteresowała się pochodzeniem całowania

w XIX wieku. Karol Darwin przypisywał tę praktykę kulturową ludzkiej potrzebie bliskości. W swojej pracy „Wyraz uczuć u człowieka

i zwierząt” opublikowanej w 1872 r. uważał pocałunek wprawdzie nie za wrodzony, ale za wyuczony. Ludzie chcieli się dotykać. Tam, gdzie nie całowali się w usta, zastępowali to na przykład wzajemnym głaskaniem się lub pocieraniem nosa o nos.

​

Według innych badaczy wszystko zaczęło się od jedzenia. Austriacki zoolog i etolog Irenäus Eibl-Eibesfeldt i jego brytyjski kolega Desmond Morris zinterpretowali pocałunek jako relikt karmienia się nawzajem metodą usta-usta. Podobnie jak w przypadku ptaków, rodzice prehistorycznych

i wczesnych ludzi przeżuwaliby jedzenie, a następnie wpychali je do wciąż bezzębnych ust swoich dzieci. Eibl-Eibesfeldt, który zmarł w 2018 roku, udokumentował ten rodzaj karmienia metodą pocałunków w istniejących współcześnie kulturach, takich jak Himba w Angoli i Namibii. W ten sposób jego zdaniem powstawał swoisty rytuał dodawania otuchy

i przywiązania.

Zygmunt Freud argumentował inaczej, a jednak na swój sposób podobnie. Według twórcy psychoanalizy całowanie przypominało ssanie piersi matki.

W tym sposobie żywienia się we wczesnym dzieciństwie Freud dostrzegał również pierwszą przyjemność seksualną człowieka. Z niej – oprócz pocałunków – rozwinął się również zwyczaj ssania kciuka. Freud nie mógł się domyślić, że za pomocą USG będzie można zaobserwować nienarodzone dzieci ssące kciuki

w macicy, nigdy wcześniej nie zobaczywszy piersi.

​

Inni naukowcy wywodzili pocałunki z zachowania zwierząt. Na przykład niemiecki psychiatra i kryminolog Paul Näcke zauważył na początku XX wieku, że kocur gryzie kotkę podczas aktu seksualnego. Jest zatem oczywiste, że ludzki buziak „być może pierwotnie służył jako środek fiksacji na ciele podczas stosunku”, twierdzi Näcke. Pocałunek został więc wymyślony przez mężczyznę, aby kobieta nie uciekła mu podczas seksu. Na uwagę zasługuje też fakt, że ślina mężczyzn zawiera testosteron, hormon płciowy, który może zwiększać pożądanie u kobiet.

​

Według ostatniej hipotezy całowanie jest strategią wyboru partnera. Wedle seksuolożki Ingelore Ebberfeld jest to podobne do obwąchiwania się wśród zwierząt. „Całowanie zawsze kojarzy się z wąchaniem. Wąchając i smakując się nawzajem, całujący mogli sprawdzić, czy chemicznie do siebie pasują. Dzięki tej tezie można wyjaśnić nie tylko pocałunki w usta, lecz także poniżej talii” – napisała Ebberfeld w swojej książce „Kiss Me”. Zwierzęta również obwąchują sobie nawzajem genitalia,

a wcześni ludzie robili to samo: „Nasi przodkowie zwykli wąchać

i lizać pośladki, aby nawiązać kontakt seksualny, ale kiedy ludzie się wyprostowali, ten kontakt został przesunięty z „dołu na górę ”. Pocałunek byłby więc czynnością zastępczą dla obwąchiwania – i konsekwencją wyprostowanej postawy ciała.​​

​

Wyjątkową rolę odgrywa tu grupa genów, które są szczególnie ważne dla układu odpornościowego i kształtują naturalny zapach ciała każdego człowieka: tzw. główny układ zgodności tkankowej (MHC). Prowadzonych jest wiele badań dotyczących jego znaczenia dla doboru partnerów.